سه شنبه, 01 تیر 1395 12:24

وضعیت ناامنی غذایی و سوء تغذیه در جهان (قسمت دوم)

خلاصه قسمت اولدر قسمت اول از سری مقالات امنیت غذایی مفاهیم نوین امنیت غذایی بیان گردید سپس برای شناسایی بهتر ابعاد امنیت غذایی به تبیین نقش اساسی غذا در سلامت بشر پرداخته و چالش ها وموانع مختلف موجود برای فرآهم نمودن غذای سالم، کافی ومناسب بررسی شد. در ادامه به معرفی سازمان های مودی تامین و نظارت بر سلامت تغذیه پرداخته و سیاست های کلی برنامه جهانی غذا را ارایه نموده و درپایان نیز با مشخص نمودن ارکان اصلی امنیت غذایی و شاخص های سنجش آن سعی بر ایجاد پیش زمینه ذهنی جهت ارایه گزارشات تخصصی در شماره های آتی مجله در خصوص وضعیت جهانی ومنطقه ای امنیت غذایی شد.

در سال‌هاي ابتدايي قرن بيستم براساس آمار فائو به عنوان سازمان بين‌الملي تامین ونظارت بر غذا، اعلام شد 850 ميليون نفر در جهان گرسنه هستند كه از اين تعداد 820 ميليون نفر در كشورهاي در حال توسعه زندگی می کنند، به کمک برنامه‌ريزي براي هزاره سوم در جهت مبارزه با فقر و گرسنگي به عنوان يكي از اولويت‌دارترين برنامه‌هاي جهاني و تعهد به كاهش تعداد گرسنگان، آخرین برآوردهای موجود حاکی از آن است که در سال‌های 2014 تا 2016  حدود 795 میلیون نفر در جهان (بیش از یک نفر از هر 9 نفر) دچار سوءتغذیه بوده‌اند. میزان شیوع سوءتغذیه در دنیا از 6/18 درصد در سال‌های 1990 تا 92 به 9/10 درصد در سال‌های 2014 تا 2016 کاهش یافته است که نشان می‌دهد به مدد تلاشهای صورت گرفته نسبت به گذشته افراد کمتری در جمعیت رو به رشد جهان دچار سوءتغذیه می‌باشند. از سال‌های 92-1990 تعداد افراد دچار سوءتغذیه در سراسر جهان، به میزان 216 میلیون نفر کاهش یافته که کاهشی 4/21 درصدی را با وجود افزایش کلی جمعیت 9/1 میلیارد نفری در همان دوره،  نشان می‌دهد.

 بخش اعظم افراد گرسنه در مناطق درحال‌توسعه زندگی می‌کنند. در این میان حدود 40 كشور كه بيش از نيمي از آنها در آفريقا هستند با بحران ناامني مواجه بوده و نياز به كمك خارجي دارند. این مناطق، مناطقی هستند که برآورد شده تعداد 780 میلیون نفر در آن، در سال‌های 2014 تا 2016 دچار سوءتغذیه بوده‌اند. طبق بررسی های صورت گرفته شايع‌ترين منطقه داراي ناامني غذايي جنوب صحراي آفريقا است كه 33 درصد افراد دچار این معضل هستند، اما از لحاظ تعداد حدود 60 درصد کل افرادي كه دچار ناامني غذايي هستند در مناطق فقیر آسيا زندگي مي‌كنند. اين در حالي است كه دسترسي اقتصادي به غذا هر سال مشكل‌تر مي‌شود به نحوی که سال 2006 حدود 60 قلم از كالاهاي كشاورزي به طور متوسط 14 درصد رشد داشته‌اند در حالي كه در سال 2007 اين رقم به 37 درصد رسيدکه این افزایش قیمت درکنار عوامل دیگر  از عوامل موثر بر ناامنی غذایی است.

پیشرفت جهانی در رسیدن اهداف سازمان های بین المللی

سال 2015 به عنوان پایان دوره نظارت برای دستیابی به دو هدف بین‌المللی به منظور کاهش گرسنگی بود. نخستین هدف، هدف مدنظر اجلاس جهانی غذا (WFS[1]) است به طوری که در اجلاس جهانی غذا که در سال 1996 در رم برزگزار شد نمایندگان 182 دولت، به "ریشه‌کن کردن گرسنگی در تمام کشورها"، با این چشم‌انداز فوری که تعداد افراد دچار سوءتغذیه تا پیش از سال 2015 به نصف تعداد حاضر کاهش یابد، متعهد شدند.

دومین هدف مدنظر، هدف توسعه هزاره اول (MDG 1[2]) بود:  به نحوی که در سال 2000، تعداد 189 کشور به رهایی مردم از چندین محرومیت متعهد شده و حق هر شخص برای برخورداری از کرامت، آزادی، برابری و حداقل استاندارد لازم برای زندگی را که شامل رهایی از گرسنگی و خشونت است را به رسمیت شناختند. به طور خلاصه اهداف توسعه هزاره(MDG) یا MDG 1، شامل سه هدف مجزاست: نصف کردن فقر جهانی، دستیابی به اشتغال کامل و مولد و کار مناسب برای همه و به نصف رساندن تعداد افراد دچار گرسنگی تا سال 2015.

 سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، با در نظر گرفتن دوره سه‌ساله 92-1990 به عنوان نقطه شروع، بر پیشرفت در جهت اجلاس جهانی غذا(WFS) و اهداف گرسنگی برنامه (MDG 1)، نظارت داشته است.

تازه‌ترین برآوردهای برنامه کاهش شیوع سوءتغذیه حاکی از آن است که در مجموع در مناطق درحال‌توسعه، تقریباً به هدف "رفع گرسنگی" در برنامه (MDG 1) دست یافته‌ایم. کاهش برآورد شده در 2016-2014 کمتر از یک درصد با میزان مورد انتظار برای رسیدن به هدف برنامه‌ریزی‌شده تا سال 2015 فاصله دارد (شکل 1). با توجه به این تفاوت اندک و در نظر گرفتن حد قابل‌اطمینان برای داده‌های به کار رفته در برآورد سوءتغذیه، می‌توان این‌طور نتیجه گرفت که به هدف دست یافته‌ایم؛ اما برآورده کردن اهداف به صورت دقیق، نیازمند شتاب گرفتن پیشرفت در آینده است. متأسفانه با وجود پیشرفت‌های قابل‌توجه در بسیاری از کشورها، به نظر نمی‌رسد که شتاب موردنیاز در مناطق درحال‌توسعه در مجموع، تحقق یافته باشد.

بررسی ها نشان داده که هدف تعیین‌شده توسط اجلاس جهانی غذا (WFS) در سال 1996، با فاصله زیادی هنوز محقق نشده است. برآوردهای جاری، تعداد افراد دچار "سوءتغذیه" در سال‌های 1992-1990 را حدود یک میلیارد نفر در مناطق درحال‌توسعه نشان می‌دهند که برای تأمین این هدف باید رقم مذکور را به حدود 515 میلیون، یعنی حدود 265 میلیون نفر کمتر از برآورد فعلی برای سال‌های 16-2014 کاهش دهیم (جدول 1)؛ با این حال شایان ذکر است با در نظر گرفتن این مسئله که جمعیت، از سال‌های 92-1990 به میزان 9/1 میلیارد نفر افزایش داشته است، در طول 25 سال گذشته حدود دو میلیارد نفر از وضعیت احتمالی گرسنگی رهایی یافته‌اند.

پیشرفت قابل‌توجه در مبارزه با گرسنگی در طول دهه گذشته را باید با توجه به زمینه پرچالش فضای کنونی جهان، بی‌ثباتی قیمت کالاها، قیمت‌های بالای مواد غذایی و انرژی، افزایش نرخ بیکاری و اشتغال ناقص و بالاتر از همه، رکودهای اقتصادی که در اواخر دهه 1990 و مجدداً پس از سال 2008 رخ داد، ببینیم که در نوع خود قابل تقدیر است. از طرف دیگر رویدادهای جوی و بلایای طبیعی نیز تلفات سنگینی انسانی و خسارات اقتصادی را به دنبال داشته و موجب جلوگیری از به ثمر رسیدن تلاش‌ها در جهت افزایش امنیت غذایی شده است. بی‌ثباتی سیاسی و درگیری‌های داخلی نیز بر وخامت این اوضاع افزوده و تعداد افراد آواره در جهان را به بالاترین رقم، از زمان جنگ جهانی دوم رسانده است. این تحولات، در وضعیت امنیت غذایی در برخی از کشورهای دارای بیشترین میزان آسیب‌پذیری ( به ویژه در جنوب صحرای آفریقا) بوده، درحالی‌که سایر مناطق مانند شرق و جنوب شرق آسیا، بی‌تأثیر مانده یا توانسته‌اند این اثرات نامطلوب را به حداقل برسانند.

 

 

2 1 Amniat

شکل 1: نمودار خط سیر سوءتغذیه در مناطق مختلف

 

هم اکنون محیط متغیر اقتصاد جهانی، رویکردهای سنتی در مبارزه با گرسنگی را به چالش کشیده است. در این راستا در برنامه ریزی های نوین در جهت کاهش ناامنی غذایی به اقدامات حفاظت اجتماعی و سایر اقداماتی که کمک‌هایی هدفمند را به گروه‌های جمعیتی دارای بیشترین میزان آسیب‌پذیری ارائه می‌دهند، توجه فزاینده‌ای شده است. اهمیت این اقدامات هدفمند زمانی که با مداخلات بلند مدت و اصولی همراه می‌شوند، در رسیدن به تغذیه بهتر و بهره‌وری نیروی کار سالم‌تر دوچندان می‌شود.

 مداخلات مستقیم و اقدام جهت رفع امنیت غذایی، زمانی بیشترین تأثیر را دارند که گروه‌هایی با بیشترین میزان آسیب‌پذیری را هدف قرار داده و به نیازهای ویژه آن‌ها رسیدگی کرده و کیفیت رژیم غذایی آن‌ها را بهبود بخشند. حتی زمانی که سیاست‌ها در برطرف کردن کمبودهای کلی مواد غذایی و انرژی موفق عمل کرده‌اند، کیفیت رژیم غذایی و دریافت ریزمغذی‌ها همچنان یکی از نگرانی‌های موجود است. وضعیت پیشرفت های موجود در خصوص سیاست های مقابله با نامنی غذایی در نقاط مختلف جهان بسیار متفاوت بوده، به طور مثال جنوب آسیا و جنوب صحرای آفریقا، به طور ویژه در معرض "گرسنگی پنهان" قرار دارند. این مشکل تغذیه ای به معنی فقدان یا ناکافی بودن مصرف ریزمغذی‌هاست که منجر به انواع گوناگونی از بیماری های ناشی از سوءتغذیه مانند: آنمی فقر آهن و کمبود ویتامین A می‌شود که این مسئله درخاورمیانه نیزکم و بیش قابل تامل است.

وضعیت مناطق مختلف

سرعت پیشرفت به سمت ارتقای امنیت غذایی در مناطق مختلف، نابرابر است. برخی مناطق، به ویژه قفقاز و آسیای مرکزی، شرق آسیا، آمریکای لاتین و شمال آفریقا پیشرفت بسیار سریعی در کاهش گرسنگی داشته‌اند ولی سایر مناطق شامل کارائیب، اقیانوسیه و غرب آسیا، میزان سوءتغذیه را با سرعت آهسته‌تری کاهش داده‌اند. پیشرفت در این مناطق نیز نابرابر بوده و ناامنی غذایی قابل‌توجهی را در تعدادی از کشورها باقی گذاشته است. پیشرفت در دو منطقه جنوب آسیا و جنوب صحرای آفریقا، به‌طورکلی کند بوده است، درحالی‌که برخی از کشورهای آفریقایی گزارش داده‌اند که به موفقیت در کاهش گرسنگی، سوءتغذیه و سایر اشکال تغذیه ناقص دست یافته‌اند.

از آنجایی که میزان پیشرفت در مناطق مختلف، متفاوت بوده، موجب تغییراتی در توزیع منطقه‌ای گرسنگی از اوایل دهه 1990 شده است (شکل 2). جنوب آسیا و جنوب صحرای آفریقا، اکنون سهم بیشتری از سوءتغذیه در جهان را به خود اختصاص می‌دهند. سهم اقیانوسیه و غرب آسیا نیز، البته با اختلافی بسیار کوچک‌تر، افزایش یافته است. پیشرفت سریع‌تر از میانگین مورد انتظار در شرق آسیا و آمریکای لاتین و کارائیب، به این معنی است که اکنون این مناطق، سهم بسیار کمتری از سوءتغذیه در جهان را به خود اختصاص می‌دهند.

 

 

2 3 Amniat

شکل 2: وضعیت گرسنگی در جهان

 

پیشرفت به سمت اهداف بین‌المللی رفع گرسنگی

شکل 3 عملکرد مناطق مختلف درحال‌توسعه را در رابطه با این رسیدن به اهداف فائو نشان می‌دهد. برآوردها نشان می‌دهند که آفریقا به‌طورکلی و جنوب صحرای آفریقا به طور ویژه، به هدف (MDG 1) مبنی بر رفع کامل گرسنگی دست نخواهد یافت. در مقابل، شمال آفریقا به این هدف دست یافته است؛ اما ظاهراً هدف بلندپروازانه‌تر اجلاس جهانی غذا (WFS) (سوء تغذیه) برای تمام نواحی آفریقا دور از دسترس است. آسیا به عنوان یک منطقه، هم اکنون تقریباً به هدف رفع گرسنگی (MDG 1) دست یافته است، ولی برای دستیابی به هدف WFS)) نیازمند کاهش بیشتر تعداد افراد دچار سوءتغذیه، به میزان حدود 140 میلیون نفر است، که تحقق آن در آینده نزدیک دور از انتظار است. آمریکای لاتین و کارائیب، در مجموع، به هر دو هدف رفع گرسنگی(MDG 1) و هدف (WFS) در سال‌های 2016-2014 دست یافته‌اند و در پایان، اقیانوسیه به هیچ‌یک از اهداف (MDG 1) و (WFS) نرسیده است.

 

2 2 Amniat

شکل 3: پیشرفت مناطق مختلف در پیشبرد اهداف فائو

 

با نظر به وضعیت فعلی امنیت غذایی و مقایسه با شرایط قبلی(1990-1992) می توان چنان نتیجه گرفت که هرچند دستیابی کامل به اهداف سازمان خوار و بار جهانی (فائو) و اجلاس جهانی غذا با نظر به مشکلات و مسایل فعلی درکوتاه مدت میسر نیست ولی با شناخت مشکلات منطقه ای، تفکیک اهداف وسطح بندی آن ها در نواحی جغرافیایی مختلف ونیز ارایه راهکارهای کوتاه مدت و بلند مدت با در نظر گرفتن نقاط ضعف، تهیدید ها وفرصت ها در آینده می توان به سرعت این پیشرفت ها افزود.

عمده‌ترين نقاط ضعف و تهديدهایی كه در حال حاضر به طور کلی در ارتباط با پیشبرد اهداف مقابله با ناامنی غذايي مي‌توان برشمرد عبارتند از:

·         پايين بودن سواد تغذيه‌اي

·         بي‌ثباتي قيمت‌ها

·         تورم

·         مداخلات نامناسب دولت ها

·         عدم تعادل عرضه و تقاضا

·         زيرساخت‌هاي نامناسب

·         جهاني شدن اقتصاد و نظام‌هاي توليد

·         فرسايش منابع پايه و بحران‌هاي زيست‌محيطي

·         فقر

·         وقوع بحران غذايي و بحران های آب وهوایی

·         وابستگی به واردات مواد غذايي

 

 به طور خلاصه در این مقاله عمدتا سعی برآن شد تا با بررسی وضعیت ناامنی غذایی و تعیین پیشبرد اهداف سازمان های بین المللی به دیدگاه کلی در خصوص وضعیت مناطق مختلف جهان برسیم و نقط ضعف کنونی و تهدیدات پیش رو را شناسایی نماییم. در همین راستا در شماره های بعدی از سری مقالات امنیت غذایی با توضیح تفکیکی نقاط ضعف، فرصت ها و چالش های پیشروی مناطق مختلف به تببین وضعیت کنونی  امنیت غذایی در ایران پرداخته و به ارایه راهکارهای پیشنهادی در خصوص حل مشکلات گرسنگی وسوء تغذیه خواهیم پرداخت.

 

 

منابع:

. -1 عبادي فرزانه. امنیت غذایی و توزیع درآمد. مؤسسه پژوهشهاي برنامهریزي و اقتصاد کشاورزي. 1387

2-بهشتی فاطمه ، سلسله ذاکري شادي. امنیت غذایی. مرکز پژوهش های غلات ایران.1389.

-3Food and Agriculture Organization (FAO). "The state of food insecurity in the world." (2015).

 


[1]- World Food Summit

[2] - Millennium Development Goal 1

نظر دادن

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.