سه شنبه, 01 تیر 1395 ساعت 12:16

تعاریف و مفهوم نوین تغذیه و امنیت غذایی (قسمت اول)

این مورد را ارزیابی کنید
(5 رای‌ها)
(تعاریف و مفهوم نوین تغذیه و امنیت غذایی (قسمت اول (تعاریف و مفهوم نوین تغذیه و امنیت غذایی (قسمت اول

امروزه بخش تامین غذا درحوزه کشاورزی از طرق مختلف بر توسعۀ ملی اثر می گذارد . از جمله می توان از سهم بخش کشاورزی در اقتصاد کشور، تأمین غذا برای جامعه، ایجاد اشتغال و عمران روستایی و بالاخره صادرات غیرنفتی نام برد. عمده هدف متن  حاضر،  مروری بر نقش بخش کشاورزی در جهت تأمین غذا و ارتقاء سلامت  غذایی مردم است.

 

(تعاریف و مفهوم نوین تغذیه و امنیت غذایی (قسمت اول

 

(تعاریف و مفهوم نوین تغذیه و امنیت غذایی (قسمت اول

 

ماهنامه تجارت برتر - شماره ۱۹۶ 

اسفند ماه ۹۴


 

دکتر حمیدرضا قلمکاری

رئیس کمیسیون کشاورزی، آب و محیط زیست اتاق بازرگانی صنایع و معادن و کشاورزی اصفهان

 

 

ماهنامه تجارت برتر - (تعاریف و مفهوم نوین تغذیه و امنیت غذایی (قسمت اول

 

امروزه بخش تامین غذا درحوزه کشاورزی از طرق مختلف بر توسعۀ ملی اثر می گذارد . از جمله می توان از سهم بخش کشاورزی در اقتصاد کشور، تأمین غذا برای جامعه، ایجاد اشتغال و عمران روستایی و بالاخره صادرات غیرنفتی نام برد. عمده هدف متن  حاضر،  مروری بر نقش بخش کشاورزی در جهت تأمین غذا و ارتقاء سلامت  غذایی مردم است.

چون تأمین غذا و رفع گرسنگی از نیازهای اولیه بشری بوده و در طول تاریخ زندگی بشری، غذا نقش کلیدی و اساسی در پیدایش بقا و زوال تمدن ها داشته استلذا اهمیت امنیت تغذیه در تمامی سطوح اجتماع پوشیده نیست. بررسی های جدید بیانگر این مهم است که نوع و کیفیت غذای مصرفی روزانه در رابطه با رشد و نمو انسانی، توان تولید جسمی و فکری، مقابله و مصونیت در مقابل بیماری ها، زاد و ولد سالم و طول عمر و کیفیت زندگی نقشی مهم و  اساسی دارد . از طرف دیگر انسان سالم و فعال(چه از نظر جسمی و چه از نظر فکری)  یک سرمایۀ اساسی و به عبارت دیگر نیروی انسانی در توسعۀ ملیو یکی از شاخصه های جامعه پویاست.

از این جا است که گفته می شود بخش کشاورزی و در راستای ارتقای نظام تولید و عرضۀ غذا جهت رفع نیازهای غذایی و سلامت مردم، یکی از محورهای اساسی برنامه ریزی و مدیریت جامع توسعه ملی در کشور است.

به طور کلی انسان ها در درجه اول برای رفع گرسنگی و سیری شکم غذا می خورند و دردرجه دو م هنگامی که رفاه اقتصادی و اجتماعی بیشتری داشته باشند به ذائقه و کیفیت غذا می اندیشند و در سفره خود تنوع و ارضاء ذائقه را نیز جستجو می کنند .

امروزه متخصصین عمدتا به رابطه غذا و سلامت انسان ها فکر می کنند در حقیقت از سیری شکم فراتر می روند و مدیریت غذا و سلامت جامعه را در جهت تأمین سیری سلولی نزد انسان ها به چالش می گیرند  تا جایی که بحث برنامه ریزی و مدیریت منسجم در حوزۀ تولید و تأمین غذای کافی و ارتقاء سلامت جامعه در چارچوب امنیت غذا و تغذیه (food and nutrition security) به یکی از مهمترین سیاست های پیش روی متولیان سلامت جامعه بدل شده است .

در دنیاي کنونی، نابسامانی در بخش تولیدات کشاورزي بسیار زیاد است و امنیت غذایی بخش عمده اي از مردم در کشورهاي در حال توسعه تأمین نشده است. مطالعات نشان می دهد حدود یک سوم غذاي تولید شده در جهان، هر ساله هدر می رود.

 این امر در کشورهاي در حال توسعه به علت زیرساخت هاي ضعیف، از جمله ضعف در روند ذخیره سازي و نحوه بسته بندي مواد غذایی، افزایش قیمت ها و در نهایت کاهش دستیابی به مواد غذایی سالم اتفاق میافتد. ریشه نا امنی و بحران غذایی را باید در سیاستهاي توسعه طلبانه و یک سویه قدرتهاي بزرگ جستجو کرد چرا که در اقتصاد مصرف گراي مبتنی بر حداکثر سود، جایی براي اخلاق و عمل به تعهدات انسانی تعریف نشده است.

 امروزه چالش هایی چون افزایش گرسنگی در سطح جهان، عدم وجود تعادل در رژیم غذایی روزانه افراد، نابودي محیط زیست و منابع طبیعی، باعث شده است تا موضوع امنیت غذایی به یکی از مهمترین مسایل جوامع بشري تبدیل شود. در این راستا تأمین امنیت غذایی، از شرایط اصلی تحقق امنیت ملی و از ارکان توسعه اقتصادي میباشد.

 

ایمنی غذایی و امنیت غذایی دو تعریف مجزاست که گرچه جدایی ناپذیرند و یکدیگر را در برخی از زمینه ها پوشش می دهند ولی در عمل به طور جزیی اهداف جداگانه ای را دنبال میکنند.

به طوری که ایمنی غذا در تعریف عبارت است از:

اطمینان از اینکه غذایی که مردم جامعه استفاده می کنند سالم و فاقد هرگونه آلودگی باشد. این آلودگی می تواند شامل آلودگی میکروبی، انگلی و یا شیمیایی باشد. بررسی هاي علمی نشان می دهد که در دهه هاي اخیر با گسترش تکنولوژي و افزایش مصرف افزودنی ها، آفتکش ها، آنتی بیوتیک ها و هورمون ها در تولید مواد غذایی در کشورهاي در حال پیشرفت، اثرات سوء و انکارناپذیري بر سلامت انسان ها بوجود آمده است.

در خصوص امنیت غذایی نیز گرچه سازمان های بین المللی نظیر FAO, WHO  و بانک جهانی تعاریف مختلفی را در این خصوص بیان داشته اند.

 

1-      تعریف سازمان بهداشت جهانی WHO: بهبود کیفیت غذای مصرفی و خنثی کردن اثرات نامطلوب نوسانات قیمت غذا در جوامع با  عرضه مستمر مواد غذایی اصلی در سطح جهانی.

2-      تعریف سازمان فائو FAO : ت از اطمینان از دسترسی فیزیکی و اقتصادي همه مردم در همه اوقات به غذاهاي اصلی .

3-      تعریف بانک جهانی WB: دسترسی همه مرم درتـــمام اوقــــات به غذای کافی به منظورزندگی سالم و فعال.

در تعریفی جامع از امنیت غذایی که در اجلاس جهانی غذا در سال 1996 به تصویب رسید بیانگر این مهم است که: زمانی امنیت غذایی وجود دارد که همه مردم در تمامی ایام به غذاي کافی، سالم و مغذي، دسترسی فیزیکی و اقتصادي داشته باشند و غذاي در دسترس، نیازهاي یک رژیم تغذیه اي مطلوب با زندگی فعال و سالم را فراهم سازد.

 

 

ارکان مختلفی برای امنیت غذایی تعریف شده که برای درک بهتر مفهوم آن توضیح هریک ضروری است:

1.      فراهمي غذا یا غذاي کافی ، غذای موجود یا تولید شده (availability)

فائو غذاي کافی را بر مبناي تأمین غذاهاي اصلی مورد نیاز براي تمام مردم به معناي تأمین زندگی سالم و فعال براي عموم تعریف کرده است.

 

2.      دسترسی به غذا access to food) )

از منظر اجلاس جهانی غذا، دسترسی به غذا میتواند دسترسی فیزیکی و اقتصادي باشد. مفهوم دسترسی مبتنی بر این فرض است که تا زمانی که خانوادهاي غذاي مورد نیاز و کافی در دسترس داشته باشد از امنیت غذایی برخوردار است. بدین منظور خانواده باید با شبکه توزیع غذا در محل زندگی ارتباط نزدیک و آسان داشته باشد (دسترسی فیزیکی) و درآمد یا هزینه خانوار به اندازهاي باشد که تهیه و خرید غذاي لازم را بدون فشار زیاد میسر سازد (دسترسی اقتصادي). دسترسی به غذا در سطوح ملی، ناحیه اي و محلی حاصل عملکرد تجارت و تولید غذاست و دسترسی در سطوح بین المللی به وسیله قیمتهاي جهانی و معاملات خارجی تعیین میشود.

 

3.      پایداری در عرضه و قابلیت دسترسی (stability of supply)

ارزشهاي تغذیه اي مطلوب، باید به طور ثابت و پایدار از طریق مصرف مواد غذایی تأمین شود، به عنوان مثال دسترسی به غذا حتی در زمان جنگ و بلایای طبیعی و... .

 

4.      درجه ایمن و مغذی بودن غذا و بنابراین مفید بودن آن (degree of nutritious and safe)

مفید بودن غذا و ایمن بودن آن در دو حوزه میزان و مواد تشکیل دهنده هر غذا جهت تامبن نیازهای بدن و آلودگی های احتمالی شیمایی، میکروبی و... طبقه بندی می گردد.

 

در مجموع زماني جامعه دچار ناامني غذايي است كه امكان تهيه غذا براي دسترسي همه به لحاظ مقدار و تنوع وجود نداشته و يا به لحاظ قيمت مردم توانمندي يا منابع مالي كافي براي تهيه غذا نداشته باشد. به عنوان مثال در آمريكا توليد غذا فراتر از نياز آن است وليكن وزارت كشاورزي اين كشور در سال 2006 اعلام كرد كه 35 ميليون نفر از مردم آن كشور يعني بيش از 10 درصد جمعيت آن‌ها از عدم امنيت غذايي رنج مي‌برند، ضمن اينكه در خيلي از كشورها توزيع ناعادلانه غذا علت اصلي گرسنگي است.

در مجموع ناامني غذايي زماني وجود دارد كه افراد در نتيجه عدم دسترسي فيزيكي به غذا، عدم دسترسي اجتماعي و اقتصادي به غذاي كافي و يا استفاده نامناسب از غذا دچار سوء تغذيه شده باشند. مبتلايان به ناامني غذايي، افرادي هستند كه دريافت غذايي آنها پايين‌تر از حداقل كالري مورد نياز باشد و علائم فيزيكي ناشي از كمبود انرژي و موادمغذي به دليل رژيم غذايي ناكافي و نامتعادل در اين افراد نمايان است و يا اين افراد از عدم توانايي جسمي براي استفاده مؤثر از غذا به دليل عفونت‌ها و بيماري‌ها رنج مي‌برند.

به لحاظ كمي ناامني غذايي عبارت از مصرف كمتر از 80 درصد متوسط نياز كالري براساس توصيه‌هاي سازمان بهداشت جهاني است. ناامني غذايي هنگامي وجود دارد كه بعضي از افراد خانوار نگران كمبود غذايي در آينده هستند. در این خصوص امروزه شاخص های مختلفی را جهت سنجش امنیت غذایی تعریف نموده اند که هریک تحت تاثیر عوامل مختلفی بوده و سیاست های کلی و منطقه ای در هر جامعه بر آن موثر است.

شاخصهاي سنجش امنیت غذایی

هدف نهایی امنیت غذایی تأمین یک پیکر سالم براي یک زندگی فعال و با کیفیت میباشد و تمام دستاوردها، در نهایت باید منجر به آثار بلند مدت یعنی تغذیه مناسب در جامعه شود. عدم دستیابی به این اهداف خود را در قالب نابسامانی تغذیه اي نظیر کم وزنی و کوتاه قدي تغذیه اي و شیوع سوء تغذیه نشان می دهد که در جامعه از آنها تحت عنوان محرومیت یاد میشود. معیارهاي سنجش امنیت غذایی بر اساس اسناد سازمان فائو عبارتند از:

1-کمیت و روند مصرف غذا: این مؤلفه بر اساس میزان رشد نیاز به غذا و مصرف مواد غذایی در برابر رشد جمعیت سنجش میشود.

2 -فراهم بودن غذا: این مؤلفه تعیین کننده تصویر کلان از عرضه غذا در سطح ملی میباشد.

3 -ترکیب، کیفیت و تنوع رژیم غذایی: نشان دهنده آن است که از کل میزان انرژي دریافتی چه مقدار از منبع پروتئین،کربوهیدرات و یا چربی تأمین میشود و نیز چه مقدار از این عناصر سه گانه، داراي منبع حیوانی می باشند.

سنجش امنیت غذایی در سطوح مختلف لزوم شناخت، به کار گیری و سنجش شاخص های فوق می باشد تا بتوان در سه سطح؛ بین المللی، ملی و سطح خانوار به اندازگیری آنان پرداخت:

1- در سطح خانوار با بررسی هاي مستقیم مصرف تحت شرایط اقتصادي، بخصوص میزان دستمزد،

اشتغال و قیمتها می توان به این مهم دست یافت.

2-در سطح ملی با اندازه گیري شاخصهاي زیر شامل:

- کمیت تولید مواد غذایی در مقایسه با نیاز در طول زمان

- واردات مواد غذایی مورد نیاز با توجه به ظرفیت وارداتی

- ترازنامه غذایی و ارزیابی مواد مغذي موجود در سطح کلان

- ترکیب غذایی کشور در سطح کلان و روند تغییرات آن در طول زمان

- قیمتها و روند آن

3-در خصوص اندازه گیري امنیت غذایی در سطح بین المللی، سازمان فائو شاخص هایی همچون ضریب خودكفایی محصولات غذایی، میزان تولید سالانه محصولات کشاورزی و دامی و... را معرفی کرده است که براي سنجش روند کاهش سوء تغذیه و دستیابی به امنیت غذایی به کار گرفته می شود.

از جمله عوامل موثر بر شاخص های امنیت غذایی در جامعه می توان به موارد ذیل اشاره نمود:

- ثبات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور

- نوع منابع اولیه که در دسترس تولیدکنندگان جامعه می باشد

- شاخص‌های مختلف جمعیتی

- سیاست‌های ارزش گذاری

- توسعه کشاورزی روستایی و سنتی

- حفاظت و استفاده پایدار از منابع پایدار

- فرهنگ‌های مختلف مصرف در افراد جامعه

          -سطح درآمد و توانایی مالی خانوارها

در قسمتهای بعدی از سری مقالات مرتبط با امنیت غذایی به معرفی مفصل عوامل دخیل بر امنیت غذایی در خانواده، ایران و جهان (وضعیت امنیت غذایی  در سطوح  اشاره شده فوق)  پرداخته و نهایتا با بررسی و تحلیل  وضع موجود به ارائه راهکارهای مدیریت استراتژیک در خصوص حل مشکل امنیت غذایی در سطح ایران و جهان خواهیم پرداخت.

 

منابع:

1-    عبادي فرزانه. امنیت غذایی و توزیع درآمد. مؤسسه پژوهشهاي برنامهریزي و اقتصاد کشاورزي. 1387

2-    بهشتی فاطمه ، سلسله ذاکري شادي. امنیت غذایی. مرکز پژوهش های غلات ایران.1389.

 

3-    قاسمی حسین.امنیت غذا و تغذیه و چالش های آینده در کشور.همایش کشاورزی و توسعه ملی.تهران.1392.

نظر دادن

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.