سه شنبه, 05 بهمن 1395 ساعت 18:11

بررسی خطرات احتمالی همراه با فرآورده های دامی برای انسان - بخش دوم: مایکوتوکسین ها (قسمت ششم)

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
بررسی خطرات احتمالی همراه با فرآورده های دامی برای انسان - بخش دوم: مایکوتوکسین ها بررسی خطرات احتمالی همراه با فرآورده های دامی برای انسان - بخش دوم: مایکوتوکسین ها

تولید غذای کافی برای رفع مشکل گرسنگی جهانی موضوع مهم پیش روی کشورهای در حال توسعه و حتی کشورهای توسعه یافته است، اما افزایش تولید محصولات کشاورزی و دامی و همچنین افزایش تجارت مواد اولیه این بخش برای تولید غذا، نیازمند توجه بیشتر به مدیریت ریسک توسط همه کشورها است. در سالهای اخیر نگرانی عمومی نسبت به امنیت غذاهایی با منشأ حیوانی بدلیل مشکلات ناشی از آلودگی به دیوکسین، شیوع عفونت های باکتریایی ناشی از مواد غذایی و همچنین بقایای دارویی و مقاومت میکروبی به آنتی بیوتیک ها افزایش یافته است.

صنعت دامپروری نقش مهمی در توسعه اقتصاد و بهره وری هر کشور ایفا می کند. در میانگین جهانی، تولیدات حیوانی حدود 16% از کالری رژیم غذایی هر فرد را تأمین می کنند. گوشت و سایر فرآورده های حیوانی بخش مهمی از نیاز بدن به پروتئین، اسیدهای چرب ضروری، ویتامین ها و مواد معدنی را تأمین می کنند، از اینرو صنعت دامپروری اهمیت اقتصادی و تغذیه ای بسیار زیادی در سراسر جهان دارد.

539687250 1280x720در کشورهای توسعه یافته، تولید گوشت از 90 میلیون تن در سال 1980 به 105 میلیون تن در سال 2000 افزایش یافته است در کشورهای در حال توسعه، در مدت مشابه،تولید گوشت از 47 میلیون تن به 128 میلیون تن در سال افزایش یافته است. یعنی 14٪ رشد طی 20 سال! در آسیا، تولید گوشت در این دوره حدود سه برابر بیشتر شده است. در این دوره، تولید گوشت مرغ از 23 میلیون تن به 57 میلیون تن، تولید شیر از 465 میلیون تن به 567 میلیون تن و تولید تخم مرغ از 27 میلیون تن به 54 میلیون تن افزایش یافته است (تمامی اطلاعات از FAO) و همزمان افزایش چشمگیری در تجارت مواد اولیه، افزودنی های مورد استفاده در خوراک دام و تجارت گوشت مشاهده می شود(تا بیش از دو برابر افزایش).

در اینجاست که اهمیت نظارت بیش از پیش بر محصولات کشاورزی، مواد اولیه مورد استفاده در خوراک دام و انسان مشخص می شود. روشن است که همکاری مستمر نهادهای نظارتی، رعایت صحیح اصول تولید (GMP) و استفاده از روش های تجزیه و تحلیل خطر و کنترل نقاط بحرانی (HACCP) نقش مهمی در کاهش سطح عوامل نامطلوب مانند آفت کش ها، مواد شیمیایی، فلزات سنگین، و آلودگی های میکروبی در تغذیه انسان و دام ایفا می نماید.

در شماره پیشین این مقاله نتایج آلودگی خوراک های دام و طیور و فرآورده های حاصل از آنها به فلزات سنگین و مضرات آن برای سلامت جوامع انسانی بعنوان مصرف کنندگان نهایی این محصولات بررسی شد؛ در این شماره خطرات احتمالی ناشی از آلودگی خوراک با مایکوتوکسین ها و مخاطرات آن بر امنیت غذایی مورد بررسی قرار می گیرد.


مایکوتوکسین ها

مایکوتوکسین ها متابولیت های ثانویه تولید شده توسط گونه ای از قارچ های رشته ای هستند که در محصولات کشاورزی قبل یا بعد از برداشت و یا در طی حمل و نقل و یا ذخیره سازی رشد می کنند. پراکنش جهانی و وسعت آلودگی در سر تا سر دنیا نگرانی های زیادی را در رابطه با این سموم ایجاد کرده است، به طوری که طبق گزارش سازمان خواروبار جهانی بیش از 25 در صد مواد خوراکی در جهان آلوده به انواع این سموم هستند و از اینرو تهدیدی جدی برای امنیت غذایی انسان محسوب می شوند.

انواع مخحتلفی از مایکوتوکسین ها، با ساختار شیمیایی و فعالیت های بیولوژیکی متفاوت، شناسایی شده اند که برخی از آنها ممکن است سرطان زا باشند (به عنوان مثال آفلاتوکسین B1، اکراتوکسین A، فومونیسین B1).

گروهی از این سموم بعنوان مایکوتوکسین های استروژنیک شناخته می شوند (مانند زیرالنون)؛ زیرالنون اثرات هورمون استروژن را تقلید می کند، این سم در دوزهای پایین سبب اختلال در بلوغ اندامهای تولید مثلی و در دوزهای بالاتر موجب اختلال در تخمک گذاری، اختلال در رشد جنین، اختلالات باروری همچنین بروز تغییراتی در ساختار اندامهای تولید مثلی می شود.

انواع مختلفی از مایکوتوکسین ها (نوروتوکسیک (فومونیسین B1)، نفروتوکسیک (اکراتوکسین، سیترینین،اسپورئین) درمونکروتیک (تریکوتسن ها) و یا تضعیف کننده سیستم ایمنی (آفلاتوکسین B1، اکراتوکسین و سم T2) شناسایی شده اند. البته بیشتر اطلاعات منتشر شده در خصوص اثرات مایکوتوکسین ها بر روی حیوانات آزمایشگاهی صورت گرفته و علاوه بر این اثرات حضور ترکیبی از مایکوتوکسین ها بر سلامت انسان هنوز به درستی مشخص نشده است.

مایکوتوکسین ها معمولاً در محصولات کشاورزی مانند ذرت، دانه سورگوم، جو، گندم، آرد برنج، کنجاله تخم پنبه، بادام زمینی و سایر غلات یافت می شوند و بیشتر آنها ترکیبات نسبتاً پایدار هستند.

آلودگی خوراک با مایکوتوکسین ها یکی از مشکلات اصلی تغذیه دام محسوب می شود، مایکوتوکسین ها با تولید کپک بر روی موادمغذی باعث آسیب رسانی به اندامهای حیاتی و بروز عوارض متعدد در موجود زنده می شوند و از طرف دیگر حذف آلودگی از خوراک های آلوده بسادگی امکانپذیر نیست. اثرات مضر مایکوتوکسین ها بر سلامت حیوانات بسیار گسترده است و در این بین، اثرات اقتصادی ناشی از کاهش بهره وری در حیوانات، افزایش وقوع بیماری در اثر کاهش قدرت سیستم ایمنی، آسیب اندامهای حیاتی و کاهش قابلیت سیستم تولید مثلی بسیار زیانبارتر از مرگ در اثر مسمومیت با این سموم است.

آلودگی مواد غذایی با مایکوتوکسین ها مشکلی برای امنیت غذایی در سطح جهانی محسوب می شود، چرا که ضررهای این سموم تنها به محصولات دامی و کشاورزی منتهی نمی شود و با ورود به غذای انسان از طریق مصرف فرآورده های حیوانی سلامت جامعه را به مخاطره می اندازد، مکانیسم اعمال خطرات ناشی از مایکوتوکسین ها در بدن انسان بسیار پیچیده است، آسیب بافت کبد و کلیه، عوارض عصبی، اختلال در عملکرد سیستم ایمنی و سرطان زائی مایکوتوکسین ها به اثبات رسیده است، این سموم حتی می توانند با تغییر ساختار اسیدهای نوکلئیک در ساختمان DNA موجب بروز ناهنجاری های جنینی شوند.

Climate changeآفلاتوکسین ها یکی از مهمترین انواع مایکوتوکسین ها هستند که در گستره طبیعت یافت می شوند و در حال حاضر بدلیل سمیت بالای آنها که عمدتا محصولات زراعی، مانند ذرت و غلات را تحت تاثیر قرار می دهند مورد توجه هستند. در میان کلیه گونه های قارچی، آسپرژیلوس ها بیشترین آلودگی را در خوراک ایجاد می کنند که عموماً در محیط های غنی از اکسیژن و مواد حاوی کربن، رشد می کنند، هرچند بعضی گونه های آسپرژیلوس می توانند در محیط هایی با موادمغذی و رطوبت بسیار پایین نیز دوام بیاورند. این سموم علاوه بر اینکه می توانند باعث بروز ضررهای اقتصادی زیادی شوند ممکن است از طریق مصرف فرآورده های حیوانی آلوده وارد زنجیره غذایی انسان شوند و باعث آسیب سلول های کبدی و افزایش احتمال وقوع سرطان شوند تماس با دوزهای بالای آفلاتوکسین ها یک خطر جدی برای سلامتی انسان محسوب می شود سازمان بین المللی تحقیقات سرطان شناسی در سال 1988، آفلاتوکسین¬ها را بعنوان یکی از عوامل اصلی ابتلا به سرطان در انسان تقسیم بندی کرده‌اند.

آفلاتوکسین ها حتی در سطوح پایین می توانند سبب کاهش عملکرد سیستم ایمنی، وقوع اختلالات باروری، ایجاد تومور، مرگ و میر جنین و ناهنجاریهای مادرزادی شوند، از این رو بسیاری از کشورها برنامه های نظارتی ویژه ای برای اندازه گیری و تعیین حدود مجاز این سموم در مواد خوراکی تدوین نموده اند.


انسان از طریق مصرف غذاهاي آلوده در اثر رشد قارچها در معرض خطرات ناشي از مایکوتوکسین ها قرار می گیرد. غلظت مایکوتوکسین ها یا متابولیت های آنها در غذای انسان معمولا بسیار کمتر از سطح آنها در خوراک مصرف شده توسط حیوانات است و به همین دلیل احتمال بروز مسمومیت شدید در انسان پایین است. با این حال بقایای مایکوتوکسین های سرطان زا، مانند آفلاتوکسین B1 و M1، و اکراتوکسین A، در محصولات حیوانی تهدیدی جدی برای سلامت انسان است و سطح آنها باید تحت نظارت و کنترل قرار گیرد. اختلالات سیستم عصبی، اختلال در عملکرد دستگاه گوارش و تضعیف سیستم ایمنی از جمله عوارض مصرف مایکوتوکسین ها در طولانی مدت می باشد.

استراتژی های پیشگیرانه و حفاظتی در برابر مایکوتوکسین ها:

food productionبا توجه به اينکه مایکوتوکسین ها یک تهدید جدی براي سلامت جوامع انسانی در سراسر دنیا محسوب می شوند نظارت بر رشد مایکوتوکسین ها هم در بهداشت و اقتصاد صنایع کشاورزی و دامپروری و هم در سلامت و امنیت غذایی انسان اهمیت زیادی دارد، برای تولید غذای سالم و ایمن، عوامل بیماری زا بایستی از ابتدای چرخه تولید غذا، از زمان کاشت، طی فرآیند داشت و برداشت ، فرآوری، انبارش، استفاده در خوراک دام و سپس ورود به بازار مورد ارزیابی و کنترل قرار گیرند.

در این میان، پایش مداوم مواد اولیه مورد استفاده در خوراک دام بعنوان مهمترین حلقه زنجیره تأمین پروتئین مورد مصرف انسان اهمیت ویژه ای دارد، امروزه پیشرفت روش های آزمایشگاهی امکان اندازه گیری دقیق این مواد را فراهم نموده است.

همچنین استفاده از جاذب های سموم، رعایت اصول و روشهای نظارت بر کیفیت خوراک دام و و همچنین مدیریت صحیح و اصولی در دوره پرورش در مدیریت خطرات ناشی از مایکوتوکسین ها و تولید غذای سالم بسیار مؤثر است.

کنترل مؤثر مایکوتوکسین ها و تولید غذایی ایمن، نیازمند همکاری میان کلیه بخش های زنجیره تولید غذا بویژه نهادهای نظارتی مؤثر در این زمینه و متخصصین صنایع غذایی، کشاورزی و دامپروری می باشد.

نظر دادن

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.